چگونگی فتح خوزستان و نشر اسلام در آن سرزمین (تا پایان بنی‌امیه)

رساله حاضر که در رشته تاریخ گرایش اسلام تهیه شده از نظر محدوده تاریخی از روزگار خلافت عمر (23-13 ه.ق) تا پایان امویان (132-40 ه.ق) را دربر می‌گیرد. با ظهور اسلام در جزیره العرب پیامبر (ص) از اختلافات درونی و تعصبات جاهلی بهره کافی را برده و آنها در جهت وحدت برای پایه‌ریزی حکومت اسلامی و جهاد علیه دشمنان اسلام بکار برد. با رحلت آن حضرت ، جانشینان سعی نمودند که با استفاده از آن عوامل به مرزهای شرقی و شمالی نفوذ و عظمت اسلام را به قدرتهای زمان خویش نشان دهند، لذا خلیفه دوم با تشویق و تحریک جنگ با کفار، زمینه‌های حمله به مرزهای غربی ایران را که در روزگار ابوبکر آغاز شده بود با نظم و ترتیبی خاص پیگیری کرد، البته رقابتهای قبیله‌ای و پیروزیهای نخستین در ناحیه حیره و حوالی مداین در این تصمیم‌گیری کاملا موثر بود. در ابتدا مدینه با اعزام نیروهایی سعی در تصرف مرزی داشت ولی با بنای بصره و بعد کوفه به عنوان دو پادگان نظامی پیشرفت به سوی ایران آسانتر شد. فتح خوزستان و استقرار سپاه اسلام در آن از جمله عوامل تسهیل‌کننده نفوذ به ایران بود، اما گرایش و علاقه اکثر مردم این خطه به اسلام در همکاری با اعراب مسلمان یا کناره‌گیری برخی از صحنه جنگ نیز قابل بررسی است . از سوی دیگر همکاری شخصیتهای معروف این خطه و در راس آنها هرمزان برای پیشبرد اهداف مسامانانن مفید واقع شد و حضور آنان در مدینه نیز در انتقال اصول کشور دارای ایران به خلافت نوپای اسلامی موثر گردید. شناخت خوزستان به عنوان دروازده ورود مسامانانن از آن جهت مهم است که پذیرش اسلام در این ایالت سریعتر از دیگر مناطق بوده و منابع و ماخذ تاریخی علی رغم تعداد آنها به این مطلب پرداخته هر چند در تحلیل مدارک تاریخی نمی‌توان به نظر قاطعی دست یافت . با روی کار آمدن امویان که اساس حکومت خود را بر قبیله‌گرایی نهاده بودند خوزستان نقش تازه‌ای به خود گرفت و به پایگاه مهم خوارج و گروههای ناراضی از حکومت تبدیل شد که در متن رساله به آنها می‌پردازیم. برای پاسخگویی به موارد گفته شده و روشن شدن نقش خوزستان در گسترش اسلام، مراجعه به اسناد و مدارک تنها را می‌باشد اما با وجود روایات متعدد و گاه ضد و نقیض استخراج یک روایت و پافشاری بر آن نمی‌تواند حقایق تاریخی را روشن کند، لذا سعی شده با آوردن گزارشهای گوناگون تا حدودی روایات پراکنده تاریخی در یکجا جمع و بررسی شوند و اگر نگارنده نتوانسته باشد به نظر قاطعی دست بیابد حداقل انگیزه‌ای برای تحقیقات بعدی در این زمینه ایجاد کرده باشد.