اوضاع سیاسی و نظامی خراسان در عهد سلطان مسعود غزنوی

آنچه که در این رساله مورد سوال قرار گرفته این است که چرا و چگونه اولین حاکمیت ترک نژاد یعنی امپراتوری غزنویان با آن همه اقتداری که در زمان حاکمیت سلطان محمود غزنوی دارا بود، در ایام حکومت فرزندش مسعود رو به تزلزل و ویرانی نهاد. مسلما دلایل و عوامل گوناگونی در این ارتباط موثر و دخیل بوده‌اند. از جملهء این عوامل می‌توان به عدم تثبیت برنامه‌ها از زمان حاکمیت سلطان محمود، تردید سلطان محمود در انتخاب قطعی جانشین برای خویش ، بروز اختلافات و جناحهای درباری مخالف یکدیگر در زمان حاکمیت مسعود، شخصیت ضعیف و متزلزل سلطان مسعود، اشتباهات سیاسی و نظامی مسعود، مزاحمت‌هایی که همسایگان پرقدرت غزنویان چون قراخانیان و نیز سلسله‌های مستقل و نیمه مستقل داخلی ایران برای حاکمیت مسعود ایجاد می‌نمودند، بی‌توجهی مسعود به اوضاع خراسان و حملات بیهوده‌اش به هندوستان و بالاخره حملات مغول صحراگرد و مهاجم سلجوقی که از زمان محمود آغاز شده و در زمان مسعود شدت یافته بود همگی از جملهء عوامل حائز اهمیت در بحث‌مان خواهد بود. لکن در بررسی کل این عوامل و پیش‌فرض‌ها، آنچه که بطور یقینی می‌توان حکم به آن داد این است که شخصیت متزلزل و بی‌ثبات سلطان مسعود غزنوی قطعا در تشدید عوامل دیگر نقش اساسی را داشته است . به بیان دیگر اگر شخصیت و ارادهء سست مسعود نبود، هیچگاه عوامل دیگر فرصت ظهور و بروز علنی پیدا نمی‌کردند و به مانند زمان حاکمیت محمود تمام این مشکلات به حال نهفته و پنهان باقی می‌ماند. در هر حال مباحث مطروحه در این رساله مشتمل بر چهار بخش و یک نتیجه می‌باشد. بخش اول در ارتباط با ترکان و جهان اسلام است . در این بخش به حرکت ترکان از مسکن اولیهءشان و ورود آنان به ایران و حاکمیت‌های ایرانی و نیز ورود آنان به جهان اسلام و مرکز خلافت مسلمین پرداخته شده است . این بخش شامل سه فصل است . بخش دوم به اوضاع سیاسی و نظامی خراسان قبل از حکومت سلطان مسعود غزنوی نظر دارد. این بخش به انقراض سامانیان تا روی کارآمدن سلطان محمود و به روابط خارجی او با خلافت و قدرتهای همسایه می‌پردازد. این بخش شامل سه فصل جداگانه می‌باشد. بخش سوم به جامعه زمان سلطان مسعود غزنوی و حاکمیت او می‌پردازد. در این بخش اشتباهات مسعود و پیروزی سلاجقه در خراسان و در نهایت به اخراج غزنویان از خراسان توجه می‌شود. این بخش نیز شامل سه فصل است . بخش چهارم مختصری به اوضاع سپاه و دیوانسالاری غزنوی می‌پردازد.