اصول و مبانی سازماندهی نظامی در تاریخ اسلام و تحولات آن در آغاز تا پایان عصر اول عباسی (232 ق)

سازمان و سازماندهی نظامیا عم ازهنگام جنگ و غیره آن یکی از مهم ترین عوامل موثر مرررر پیروزی است. مرررر عصر جاهلیت، اعراب مرررر تنازعات و درگیرهای محدود و جزیی خود که آن را به مفهوم اخص نمی توان جنگ نامید، به شیوه جنگ و گریز عمل می کردند و متکی به سازماندهی منظم و پیشرفته ای نبودند. البته باید اعراب غساسنه وآل منذر را مستثنا کرد. هنگامی که اسلام ظهور یافت مسامانانن براساس آیات الهی به جنگ براساس نظام صفوف (صف/4) و تهاجم همگانی، به طور منظم و پشت نکردن به دشمن (انفال/15) ملزم گردیدند. مرررر نخستین غزوات، تنوع مرررر رسته های نظامی وجود نداشت. سپاه اسلام عمده بر پیاده نظام و گاهی بر سواره نظام متکی بود. نیروی انسانی مرررر جنگ های عصر پیامبر (ص) را عنصر عرب تشکیل می داد. هنگامی که مسامانانن پارا از مرزهای جغرافیایی جزیره الغرب فراتر نهادند سیل نو مسامانانن که از نژادهای مختلف بودند وارد سپاه اسلام شدند. از آن پس عناصر دیگری چون موالی، مشارقه، مغاربه، بندگان، صعالیک، زواقیل و سایر گروههایا جتماهی و سیاسی وارد سازمان سپاه اسلام شدند. حضور این همه نیروی انسانی عامل موثری مرررر پیشرفت و پیچیده تر شدن سازماندهی نظامی گردید. رسته ها و یگان های رزمی متعددی شکل گرفتند. بویژه وقتی مسامانانن به جنگ های محاصره ای و دریایی رو آرودند، رسته های تخصصی مثل منجنیق اندازان، نفت اندازان، دبابیون، رسته های پشتیبانی رزمی و ... پدید آمدند و دیگر سپاه اسلام مرررر سازمان خود تنها به پیاده و سواره نظام متکی نبود. بر اثر رشد و تکامل دولت و ساختار متمرکز قدرت، دیوان جند برای ثبت اسامی جنگجویان و تعیین عطایای سالیانه آنان پدید آمد که خود اقتباسی از روم و ایران بود. هم چنین مرررر این هنگام خلیفه دوم موفق شد ارتشی ثابت و دائمی پدید آورد و بخشی از مردم صرفا به حرفه نظامی گری مشغول سازد. با گسترش نبردها به مناطق سواحل مدیترانه و شمال آفریقا، مسامانانن به ناچار به دریانوردی و ساخت کشتی رو آوردند و این امر گسترش فن اوری و تکنولوژی میان مسامانانن را به دنبال داشت. انان مرررر عصر بعد از پیامبر (ص) روشهایی از سازماندهی مرررر حین جنگ را از رومیان الگو گرفتند از جمله خالدبن ولید به تقلید از آنان سازماندهی کرادیس را با روش خمیس که از اواخر دوران حیات پیامبر (ص) مورد توجه قرار گرفه بود تلفیق کرد و مرررر جنگ یرموک به کار گرفت. از آن پس سازماندهی خمیس با سازمانده کرادیس مرررر جنگ ها استفاده می شد. مرررر عصراموی و عباسی نیز به علت پیچیده تر شدن جنگ و سلاح های جنگی سازماندهی نیز دقیق تر و پیشرفته تر به اجرا درآمد. مرررر مجموع شاید بتوان گفت از مهم ترین عوامل موفقیت و پیروزی مسامانانن مرررر جنگ ها، توجه گافی خلفا و حکمرانان و فرماندهان سپاه به سازماندهی نظامی و نوآوری مرررر تسلیحات و سازمان رزم بود. اگر چه از عامل ایمان به عنوان انگیزه ای قوی نیز نباید غافل شد.