بررسی ورود اسلام به خراسان بزرگ با تاکید بر ورود اسلام به نیشابور

خراسان بزرگ، شرقی‌ترین قلمرو ایران و یکی از ایالات اصلی از قبل از اسلام تا بعد از اسلام بوده است. نیشابور نیز به‌عنوان یکی از شهرهای مهم و بزرگ این ایالت، نقش مهم و واسطه‌ای در تحولات آئینی، سیاسی و اقتصادی این قلمرو ایفا کرده است. هم‌زمان با سقوط دولت ساسانیان و ورود اسلام به ایران، خراسان بزرگ نیز دچار تحولات عمیقی شد. اعراب تازه‌مسلمان پس از خلیفه‌ی اول، به گسترش و پیشروی به‌سوی مرزهای ایران روی آوردند. در پی رویارویی‌ها و درگیری‌های متعددی که میان ایرانیان و اعراب به وقوع پیوست درنتیجه‌ی آن‌که گاهی ایرانیان و گاهی اعراب به پیروزی می‌رسیدند، سرانجام درنبردی به نام نهاوند که از آن با عنوان فتح الفتوح یاد می‌کنند، دست اعراب برای فتح سایر مناطق ایران باز شد. از این زمان تا هنگام خلافت خلیفه‌ی سوم، اعراب به فتوحاتی در نقاط مختلف ایران نائل شدند. در زمان عثمان، عبدالله بن عامر از سوی وی روانه‌ی خراسان بزرگ شد و ابن عامر با فتح طبسین دروازه‌ی خراسان یا به جنگ یا به صلح، اولین شخصی بود که موفق به ورود به خراسان بزرگ شد. نیشابور نیز، با غارت به دست همین شخص فتح شد و امر حکومت برقرار کرد. در دوره‌ی امویان خراسان به‌ویژه مناطق جنوبی آن محل سکنای مخالفان و معارضان خلافت قرار گرفت به‌ویژه کسانی که حدفاصل با سند و هند مستقر شدند. در دوران عباسیان پس از ربایش خلافت از نقیبان و نظامیان چون ابومسلم، مأمون به دلایل سیاسی امام رضا (ع) را با ظاهر دین‌خواهی و ایران‌دوستی، به‌اجبار ولایتعهدی را بر عهده‌ی امام گذاشت ولی امام برخلاف میل باطنی و عدم همراهی، با فرستادگان خلیفه، از مدینه عازم مرو می‌شوند و در مسیر حرکت، احتمالاً از شهرهای بغداد، بصره، اهواز، فارس، قزوین و نیشابور عبور می‌کنند و در هر منطقه با استقبال عاشقان امامت روبرو شده که باعث استحکام و پیشرفت اسلام شده است. این پژوهش بر آن است که علل، عوامل و مسیرهای گوناگون ورود اسلام به خراسان بزرگ را از طریق شهرشناسی نیشابور بررسی نماید.