تاریخ سیاسی، اجتماعی و اقتصادی طاهریان (205-259 ه.ق)

سرانجام بعد از دو قرن حاکمیت اعراب بر سرزمین ایران، نخستین سلسله ایرانی توسط طاهریان در خراسان تاسیس شد. تا قبل از روی کارآمدن طاهریان، حکومت خراسان در دست امرای عربی بود که مستقیما از طرف خلیفه منصوب می‌شدند. تعویض مکرر امرای مزبور، عدم دلبستگی آنها به محل ماموریت خویش ، تاخت و تازهای خوارج در این منططقه و همچنین اختلاف و نزاع بین قبایل عربی که در هعغهعغه معاویه به این منطقه کوچیده بودند، باعث ناامنی و ضربه شدیدی به اقتصاد خراسان گردیده بود. از آن‌جا که خاستگاه خاندان طاهری شهر پوشنج خراسان بود و این خاندان علاقه وافری به سرزمین آباء و اجدادی خویش داشتند، زمانی که به حکومت خراسان رسیدند، در ایجاد امنیت منطقه و رشد و آبادانی آن کوشیدند و موفق شدند برای نخستین‌بار بخش زیادی از درآمدهای هنگفت مالی خراسان را قبلا تماما به دربار خلفا و جیب امرای عرب سرازیرمی‌شد، در خراسان نگهدارند و هزینه آبادانی و عمران این خطه نمایند و تنها مبلغ مشخصی را به صورت هدیه به دربار خلفا بفرستند. در زمینه علمی و فرهنگی نیز، این خاندان ضمن اینکه با حمایت از علماء و دانشمندان و همگانی کردن فراوانی دانش در ترویج علم و دانش کوشیدند، خود نیز آثار نیکوئی در زمینه‌های گوناگون فرهنگی و علمی بر جای گذاشتند و خدمات شایسته‌ای در این زمینه برای جامعه زمان خویش نمودند. در مورد اینکه آیا می‌توان حکومت خاندان طاهری در خراسان را، که نخستین حکومت موروثی در سرزمینهای شرقی خلافت بود، حکومتی مستقل دانست یا نه؟ باید گفت از این حکومت نمی‌توان بعنوان حکومتی کاملا مستقل نام برد، ولیکن می‌توان گفت ، حکومت آن‌ها نیمه مستقل بوده است که از طرف خلیفه، رسما به آنان تفویض می‌شده است که این خاندان با قبول مشروعیت خلیفه می‌توانستند همچون فرمانروایان بر حق، به نام خود سکه زده و حکومت کنند. البته به این نکته نیز باید توجه داشتت که طاهریان در قلمرو خویش از استقلال کامل برخوردار بوده‌اند و هیچگاه در نحوه اداره حکومت خویش ، از خلفا دستور نمیگرفتند و تنها مالیاتی مقطوع به دربار خلفا میفرستادند.شاید یکی از مهمترین دلایلی که طاهریان وابستگی خود به دستگاه خلافت را،به جز مورد مقطعی طاهربن حسین، تا آخر حفظ نمودند، این بود که این سلسله تنها از اهمیت محلی برخوردار نبود و همانطور که میدانیم تعداد زیادی از افراد این خاندان در بغداد زندگی می کردند و منصب شرطگی بغداد و حاجبی خلیفه از آن آنها بود، که حتی این مناصب را بعد از ازدست دادن حکومت خراسان نیز برای خود حفظ کردند و همین قدرت و نفوذ طاهریان در بغداد و ضعف دستگاه خلافت بود که باعث شد حکومت خراسان سالها بصورت موروثی در دست خاندان طاهری باقی بماند. بطور کلی تاسیس حکومت نیمه مستقل طاهریان در خراسان، مقدمه‌ای برای تشکیل حکومتهای نیمه مستقل بعدی در ایران گردید و به دخالتهای بلاواسطه خلفای بغداد در اداره امور ولایات ایران خاتمه داد و وظیفه خلیفه را تنها به مشروعیت بخشی به حکومتهای مزبور محدود کرد.