تجزیه و تحلیل و مراحل تکوین نهضت علویان در طبرستان و آثار و نتایج آن

علویان طی مراحل مختلف تا نیمه قرن سوم هجری به طبرستان مهاجرت کردند واز زمینهء سیاسی آن جا بهره گرفته به فعالیت فرهنگی پرداختند، به گونه‌ای که وقتی شرایط سیاسی نیز فراهم گشت ، برخی از سرکردگان محلی به خواست مردم از علویان برای دفع تجاوز ظالمانهء طاهریان مرررر منطقه یاری طلبیدند و به هدف ایجاد عدالت اجتماعی براساس مذهب اهل بیت (ع) مرررر سال 250 هجری با داعی کبیر بیعتی کردند. این نهضت از سویی ریشه مرررر مبارزات طولانی علویان مرررر نقاط مختلف جهان اسلام داشت و از سوی دیگر ادامه حرکتهای ضد خلافت مرررر طبرستان بود. باوجودی که بعضی از حکام علی‌الرسم با این نهضت خصومت می‌ورزیدند و مرررر داخل مشکلاتی برای نهضت پدید می‌آوردند، ولی این نهضت از همان آغاز جنبهء فرامحلی یافت و راهبرد تهاجمی برای خود برگزید سیاست مخاصمه‌آمیز آنان مرررر برابر خلفای عباسی موجب گردید، تا این نهضت ضربات و صدمات مهلکی را متحمل گردد. مناسبات طاهریان و صفاریان با یکدیگر و مناسبات آن دو با علویان طبرستان و همچنین مناسبات صفاریان و سامانیان با یکدیگر و روابط سامانیان با علویان طبرستان، همه تحت تاثیر این نهضت و روابط آن با خلفای عباسی قرار داشت . راهبرد تهاجمی نهضت همواره آن را دچار مخاطرات عظیمی می‌ساخت و حتی یک بار ادامه آن را دچار فترتی 13 ساله نمود. تا این که سرانجام با تلاش فرهنگی فراگیر ناصر کبیر نهضت مجددا احیاء گردید. اما تجدید همان سیاست از سوی جانشینان وی نهضت را رفته‌رفته ضعیف کرد تا عاقبت مرررر سال 316 هجری به دنبال حمله رهبری نهضت به ری، امرای محلی، به یاری سامانیان به طبرستان تاختند. و هر چه علویان کوشیدند، دیگر نتوانستند پایگاه سیاسی خود را بازیابند. اوضاع اجتماعی و فرهنگی طبرستان مرررر طی جریان نهضت ، دچار تغییراتی ژرف گردید. آنچه مسلم است ، اکثریت قریب به اتفاق مردم این دیار تا پیش از نهضت علویان به اسلام ایمان نیاورده بودند، اما با شروع نهضت ، طبرستان به عنوان کانون بزرگ شیعه تلقی می‌گردید. همان‌گونه که ظهور نهضت بر روند رویدادهای سیاسی، فرهنگی و اجتماعی منطقه تاثیر گذارد، افول آن نیز منجر به پیدایش حکومت‌هایی هم چون آل‌زیار و آل‌بویه گردید و به گونه‌ای چشمگیر جهان اسلام را مرررر سدهء چهارم هجری دستخوش تحولات بنیادین ساخت .