اوضاع آذربایجان در دو قرن اول و دوم ه.ق

این پژوهش درصدد است که تاریخ و اوضاع سیاسی و اجتماعی آذربایجان را در و قرن اول و دوم هجری بررسی نماید ایالت آذربایجان که یکی از ایالت‌های مهم و مورد توجه ایران در آستانه ورود اسلام بشمار میرفت پس از ورود و استقرار اسلام نیز همچنان در قلمرو خلافت اسلامی به عنوان یک ایالت مهم مورد توجه قرار گرفت .چگونگی فتح و اوضاع سیاسی، اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی و مذهبی این ایالت در دو قرن اول و دوم شایسته مداقه و بررسی است .با استناد به منابع فتوح و کتب تاریخی، فتح ایالات به دو صورت انجام میشده است یکی به صورت عنوه و زور که منجر به فتح آن با جنگ میشد که متعاقبا نتایجی نیز در پی داشت و صورت دوم فتح به صلح بوده است در مورد آذربایجان نظر بر این است که این ناحیه به صورت دوم یعنی به صلح فتح شده است در نتیجه ساکنان آن متعهد شده‌اند مبلغ معینی به عنوان خراج بپردازند طبعا در پی فتح مسائلی پیش می‌آید.در اداره این ایالت مانند سایر ایالات روشی در پیش گرفته شده که تا آخر دوران اول خلافت عباسی ادامه داشت .رسم بر این بود که والیان و حکامی که لقب امیر بخود می‌گرفتند از طرف خلفا به ایالت مزبور گسیل میشدند تا اداره منطقه را برعهده گیرند در هعغهعغه‌هایی شاهد نصب امرایی مشترک برای دو ایالت ارمنستان و آذربایجان هستیم و تقریبا اوضاع سیاسی و اجتماعی این دو ایالت مشابه بود و در حقیقت در همدیگر تاثیر می‌گذاشتند.چگونگی نصب امرا از زمان خلیفه دوم شروع شد و پس از خلفای راشدین و اموی با خلفای عباسی نیز ادامه یافت .به دلیل سرحد بودن این ایالت ما شاهد حملات مداوم خزرها و مقابله مسلمین با آنان هستیم در زمینه اوضاع اقتصادی و اجتماعی این ایالت همه ساله می‌بایستی خراج معینی به دربار خلفا ارسال نماید در طی دو قرن اول و دوم طوایف و قبائلی از اعراب از نقاط مختلف بین‌النهرین، مصر، شام و حتی عربستان در آذربایجان استقرار یافتند و در عادات و زبان و نژاد مردمان محلی تاثیر گذاشتند و نیز به نوبه خود تاثیر پذیرفتند این قبایل و عشیره‌ها که غالبا از خاندان‌های امرا محسوب میشدند و توسط آنان به منطقه کوچ می‌کردند که در پی آن رقابت و اختلافات قبیله‌ای را موجب میشد شهرهایی توسط حکام ساخته و آباد شدند این اقدامات و نیز مهاجرت قبائل توسعه شهرنشینی را به دنبال خود آورد در بستر فرهنگی و مذهبی نه تنها شاهد اسلام آوردن بومیان هستیم بلکه مساجد و اماکن مذهبی بوجود آمدند و این مسئله در گسترش دین اسلام موثر بود مسئله ظهور خوارج آذربایجان به عنوان یک مشکل حاد خلافت مطرح بود که در نهایت بابک با استفاده از زمینه‌های فراهم شده یعنی نارضایتی توده‌ها و دهقانان در مقابل ستم عمال دولتی و نیز مالکان عمده قیام مهمی را در اواخر قرن دوم و اوایل قرن سوم ترتیب داد که مدت مدیدی خلافت را به خود مشغول ساخت و مشکلات اقتصادی و اجتماعی بسیاری را بخود آورد.