بررسی تحولات فرهنگی، اجتماعی نیشابور از ورود اسلام تا برآمدن غزنویان

نیشابور از دیرباز جزو مهمترین شهرهای ایران به شمار می‌آمده است. این اهمیّت پس از ورود اسلام به مراتب بیشتر شد و فتح خراسان توسط اعراب مسلمان و در پی آن مهاجرت گروه کثیری از سپاهیان و خانواده های آنها در چگونگی ساختار سیاسی، اجتماعی و فرهنگی این سرزمین تأثیر داشت. بنابراین منطق? خراسان و به ویژه نیشابور آبستن بسیاری از وقایع مهمّ تاریخی در عرصه‌های سیاسی، اجتماعی و فرهنگی گردید؛ تشکیل شدن نخستین حکومتهای مستقلّ ایرانی در این مناطق خود گواه صدق این مدّعاست. با گسترش اسلام، فرهنگ اسلامی-ایرانی شکوفا شد؛ و تجلی آن در عرصه های علمی، زبانی و معیشت مشهود بود. البته این وضعیت بیشتر در قرن سوم هجری به بعد در نیشابور پدید آمد. از این زمان حضور گروههای قومی مختلف –فارس، عرب، ترک- در نیشابور، اقتصاد فعال و پویای آن در عرصه کشاورزی، تجارت و صنعت ، کثرت مراکز و رجال علمی و فرهنگی و حضور جریان های مذهبی مختلف ؛ نیشابور را به یکی از پویاترین شهر های جهان اسلام مبدل ساخته بود. در زمینه فرهنگی هرچند زبان عربی، زبان علمی و دینی شده بود اما زبان فارسی هم در تحولات عمیق فرهنگی موجودیت خود را حفظ کرد بود. نوشتار حاضر در چند فصل بررسی شده و سعی برآن دارد حیات اجتماعی و فرهنگی نیشابور را در قرون نخستین اسلامی بررسی کند. در این جهت و پس از بررسی موقعیت جغرافیایی و اقلیمی و جغرافیای تاریخی شهر در حد فاصل ورود اسلام تا قدرت گیری غزنویان؛ به اوضاع فرهنگی و اجتماعی شهر پرداخته شده است.دستاورد تحقیق حاکی از این است که در پی ورود اسلام و تشکیل امپراتوری اسلامی؛ عواملی چون رونق اقتصادی و انسانی خراسان ، رشد شهر و شهر نشینی در دوران اسلامی، رشد اقتصاد تجارت و ترکیب اقوام و فرهنگهای مختلف در رونق اجتماعی و فرهنگی نیشابور سهم بسزایی داشت و این شهر یکی از پر رونق ترین ادوار حیات شهری خود را از سر گذرانده است.