خطابه و تحولات آن در اسلام

خطابه اسلامی از نظر علمی تحت تاثیر عصر جاهلی بود و تحولاتی که در آن عصر در قرن‌های اول و دوم هجری داده شد بیشتر به موضوعات خطابه ارتباط داشت ، تا به سبک و سلوک بیانی آن و همچنانکه خواهد آمد، سبک بیانی خطابه در عصر جاهلی همچنان تا عصر عباسی ادامه داشت . اما گسترش حوزه حکومت اسلامی و برخورد مسامانانن با ملل مختلف دنیا و تاثیر و تاثر آنها در یکدیگر سبب شد که علاوه بر موضوعات ، سبک بیانی خطابه از یک نثر ساده و بی‌پیرایه ادبی و نثر سیاسی اجتماعی و دینی تغییر یابد و خطابه نقش مهمی را در اعتلای فرهنگ اسلامی و توسعه آن در جهان ایفا نماید. سخنوران زیردستی که در عصر اسلامی پا به عرصه وجود گذاشتند آنچنان خلاقیتی از خود در انواع سخنوری، به جز سخنوری قضائی، نشان دادند که هر یک از آنان با دموستن و سیسرون برابری می‌کردند. بحث از در یونان و روم ضروری است ، زیرا آنچه که امروزه به عنوان فن خطابه شناخته شده دستاوردی از کوششها و ابتکارات معلم اول است . معلم اول نیز خود تحت تاثیر سوفسطائیان - سخنوران ماهر یونان - بود. اینان فن سخنوری را از دانشمندان سیسیل چون کوراکس و تیسیاس آموخته بودند و همچون بازاریان دوره‌گرد متاع خویش را که همان اصول و مبانی فنی سخنوری بود به مردم یاد می‌دادند. ارسطو با مطالعه آثار تدوین شده در فن خطابه و دقت در خطابه‌های سخنوران ماهر عصر خویش اصلوب و مبانی این فن را پایه گذاشت ، اما رومیان این فن را بدون تغییر پذیرفتند و بعد از ظهور عیسی علیه‌السلام سریانیان آن - خطابه ارسطو - را به زبان سریانی ترجمه نمودند. سریانیان به خطابه و جدل بیش از برهان، مغالطه، و شعر اهمیت می‌دادند و فراگیری این دو فن مغایر با اصول مذهب مسیحیت نمی‌دانستند و اصلا منطق را به جدل و خطابه می‌شناختند. در عصر عباسی مقارن با ورود یونان و ترجمه آنان به زبان عربی فن خطابه ارسطو از سریانی به عربی ترجمه شد و در اختیار فیلسوفان و مبتکران اسلامی قرار گرفت . آنان هر یک به سهم خود در تبیین و شرح خطابه ارسطو همت گماشتند و تقریبا بدون دخل و تصرف در مباحث آن را پذیرفتند و تغییراتی در مثالها بوجود آوردند که فهم مطالب آن برای مسامانانن آسان باشد. در این تحقیق به فعالیت هر یک از این دانشمندان چون فارابی، ابن‌سینا، ابن‌رشد و خواجه نصیرالدین طوسی و به تاثیر اروپائیان از آثار فارابی و به طور کلی مسامانانن اشاره شد. مباحث فن خطابه در جهان امروز چیزی جز تکمیل و ترجمه خطابه ارسطو نیست . مسامانانن نقش مهمی در روشن‌کردن مباحث و پروراندن اصول و مبانی آن ایفا نموده‌اند. در این تحقیق، علاوه بر این مباحث ، فن خطابه نیز به صورت مفصل تبیین شده است .