کتاب و کتابت در قرون اولیه اسلام

کتاب و کتابخانه سنگ زیربنای فرهنگ و تمدّن اسلامی است با طلوع خورشید اسلام در سرزمین حجاز، قرآن مجید بر پیامبر عظیم الشان اسلام نازل شد و نخستین پیام آن که سرآغاز وحی می باشد امر به خواندن و نوشتن بود. قرآن در آیات مختلف خود را کتاب می نامد که از طریق وحی بر حضرت محمّد (ص) نازل شده است و در چندین سوره کلمه صحف نیز به همین معنا به کار رفته است. مسلمانان صدر اسلام قبل از تالیف هر کتابی با تحریر، قراءت و نگارش قرآن مجید سروکار داشتند و نویسندگی را با ثبت کلمات نورانی آیات قرآن آغاز کردند. از مجموع روایات تاریخی استفاده می شود که از میان نویسندگان، حضرت علی (ع) بیشتر از دیگران در امر کتابت و گردآوری آیات قرآن دخالت داشته اند. یکی از حوادث مهّم که در پیشرفت و آموزش و نویسندگی مسلمانان تحول شگرفی را بوجود آورد آشنا شدن آنان با فنّ کاغذ سازی بود. نخستین کتاب کاغذی در سال 870 میلادی به منصه ظهور رسید. یکی از مهمترین فعالیتهای ادبی در جامعه اسلامی پیدایش حرفه ورّاقی بود این حرفه پس از آشنایی مسلمانان با آن و ورود فنّ کاغذ سازی به جهان اسلام شروع شد. در قرن اوّل اسلام برخی از علوم یونانی، سریانی و ایرانی به عربی ترجمه شد و این ترجمه ها گاهی توسط دانشمندانی که تحت حکومت اسلامی می زیستند صورت می گرفت همزمان با نهضت ترجمه کار تالیف و تدوین علوم اسلامی نیز رونق گرفت و در مدّت کوتاهی تالیفات علمی در موضوعهای معارف اسلامی فراهم آمد. رشد روزافزون ترجمه و تالیف زمینه پیدایش کتابخانه های کوچک و بزرگ را در عالم اسلام مهّیا نمود و کتابخانه های مهمّی در بغداد، قاهره، اسپانیا، طرابلس شام و مراغه تاسیس گردید.